Keerpunten

Zweden, Finland en het VK: drie landen, één koerswijziging rond puberteitsremmers

Hoe Finland (2020), Zweden (2021–2022) en het VK (2024) hun jeugd-genderzorg herzagen nadat het bewijs als onvoldoende was beoordeeld, wat Noorwegen en Denemarken deden en hoe Nederland zich daartoe verhoudt.

Redactie Transtijd.nl
·
Gepubliceerd 16 september 2026
Illustratie bij: Zweden, Finland en het VK: drie landen, één koerswijziging rond puberteitsremmers

Zweden, Finland en het Verenigd Koninkrijk hebben sinds 2020 hun jeugd-genderzorg zichtbaar herzien. In Finland kwam de omslag in 2020, in Zweden tussen 2021 en 2022, in het Verenigd Koninkrijk in 2024. Ook in Noorwegen en Denemarken verschoof het beeld. De rode draad: een publieke instantie beoordeelde het bewijs voor puberteitsremmers en hormonen bij minderjarigen als onvoldoende of beperkt, en legde meer nadruk op psychosociale begeleiding en op behandeling binnen onderzoek. Dit artikel beschrijft de drie grote koerswijzigingen, de twee kleinere, en wat ze gemeen hebben – om vervolgens te kijken hoe Nederland, het land waar dit behandelmodel is ontwikkeld, zich daartoe verhoudt.

Finland: psychosociale steun eerst (2020)

Finland kwam in 2020 als eerste van deze landen met een nieuwe aanbeveling. De aanleiding lag bij de eigen klinische praktijk. Sinds 2011 zijn er in Finland gespecialiseerde genderteams voor minderjarigen in twee universitaire ziekenhuizen, in Helsinki en Tampere. Riittakerttu Kaltiala-Heino en collega's publiceerden in 2015 de eerste bevindingen over 47 aangemelde jongeren: 41 van hen waren van het vrouwelijke geboortegeslacht, bij de meesten was de genderonvrede pas in de adolescentie begonnen, en 75 procent was of werd behandeld voor andere psychiatrische problemen (bron).

In juni 2020 nam COHERE, de Finse raad die aanbevelingen doet over welke zorg tot het publieke aanbod hoort, een aanbeveling aan over minderjarigen met genderdysforie. De kern: psychosociale steun moet eerst lokaal worden geboden, met waar nodig psychiatrische behandeling en psychotherapie. Puberteitsremming kan per geval worden gestart na zorgvuldige afweging; hormonen die geslachtskenmerken veranderen kunnen voor het achttiende jaar alleen worden overwogen als de identiteit blijvend is en ernstige dysforie veroorzaakt. Beide zijn gecentraliseerd in de twee universitaire centra. Bij jongeren met psychiatrische problemen kan de genderbeoordeling volgens de aanbeveling pas worden overwogen als die problemen voorbij zijn. Chirurgie hoort bij minderjarigen niet tot de behandeling. COHERE stelt dat de onderzoeksgegevens over de behandeling van minderjarigen beperkt zijn en dat meer informatie nodig is over nadelen en over mensen die spijt krijgen (bron).

Zweden: van Karolinska naar Socialstyrelsen (2021–2022)

In Zweden begon de omslag niet bij de overheid maar bij een ziekenhuis. Het Astrid Lindgren-kinderziekenhuis van het Karolinska-universiteitsziekenhuis in Stockholm besloot in maart 2021 (document K2021-3343) dat het met ingang van 1 april 2021 bij patiënten onder de 16 jaar niet meer begint met puberteitsremmers en cross-sekse hormonen, en dat behandeling tussen 16 en 18 jaar alleen nog plaatsvindt binnen onderzoek dat door de ethische toetsingsinstantie is goedgekeurd. Als redenen noemde het ziekenhuis het gebrek aan bewijs over de langetermijngevolgen en de vraag of minderjarigen en hun ouders een geïnformeerd standpunt kunnen innemen. De verklaring verwees naar de Britse uitspraak in Bell v Tavistock van 1 december 2020 (bron, onofficiële Engelse vertaling).

De SBU-review

De SBU, het Zweedse agentschap voor de evaluatie van medische technologie, beoordeelde de literatuur over hormoonbehandeling bij kinderen en jongeren met genderdysforie. Het rapport (SBU 342) verscheen op 22 februari 2022 (bron). De conclusie, zoals Socialstyrelsen die weergeeft: het bestaande wetenschappelijke bewijs is onvoldoende om de effecten van puberteitsremmende en genderbevestigende hormoonbehandeling op genderdysforie, psychosociale gezondheid en kwaliteit van leven bij adolescenten te beoordelen. Volgens de bijbehorende publicatie van Ludvigsson en collega's uit 2023 zijn er geen gerandomiseerde studies gevonden en hadden de weinige longitudinale studies kleine aantallen en veel uitval. Ook hoe vaak jongeren later met de behandeling stoppen, is volgens de SBU niet te beoordelen (bron).

De nieuwe Zweedse richtlijn

Socialstyrelsen, de Zweedse Nationale Raad voor Gezondheid en Welzijn, werkte in opdracht van de regering de richtlijn uit 2015 voor de zorg aan kinderen en jongeren met genderdysforie bij. De onderdelen verschenen in fasen; het eindrapport van december 2022 vervangt de eerdere versies. De kern is dat de risico's van puberteitsremmers en genderbevestigende behandeling voor adolescenten als groep naar het oordeel van Socialstyrelsen op dit moment waarschijnlijk zwaarder wegen dan de verwachte baten. De raad geeft daarom een zwakke, negatieve aanbeveling: behandeling kan in uitzonderlijke gevallen worden gegeven, aan de hand van de criteria van het Dutch Protocol, waaronder incongruentie sinds de kindertijd en een stabiele genderidentiteit, en hoort plaats te vinden in onderzoeksverband. Socialstyrelsen stelde ook vast dat het geplande kwaliteitsregister niet aan de behoefte voldeed en dat systematische documentatie en follow-up op nationaal niveau dringend nodig zijn (bron).

Verenigd Koninkrijk: de Cass Review (2024)

Het Britse traject is het bekendst en wordt uitgebreid beschreven in ons artikel De Cass Review als keerpunt. In het kort: NHS England benoemde in 2020 Hilary Cass om de genderzorg voor kinderen en jongeren te onderzoeken, nadat het beschikbare bewijs voor medische behandeling zwak was bevonden en het aantal verwijzingen naar de Tavistock-kliniek sterk was gegroeid: van minder dan 50 kinderen per jaar vóór 2009 naar ongeveer 5.000 verwijzingen in 2021/22. Het eindrapport van april 2024 steunde op systematische reviews van de University of York. Voor puberteitsremmers vonden die geen aangetoonde verandering in genderdysforie of lichaamstevredenheid en onvoldoende of inconsistent bewijs over de effecten op psychisch welzijn, cognitieve ontwikkeling en vruchtbaarheid. Voor hormonen ontbreekt onderzoek van hoge kwaliteit en kunnen geen conclusies worden getrokken over het effect op genderdysforie, psychosociale gezondheid of cognitieve ontwikkeling. Voor sociale transitie in de kindertijd was er geen duidelijk bewijs voor positieve of negatieve effecten op de psychische gezondheid (bron).

De Britse doorwerking was de meest verstrekkende van de drie landen. De NHS stopte in maart 2024 met het routinematig voorschrijven van puberteitsremmers aan minderjarigen, in mei 2024 ging een tijdelijk verbod in op verkoop en levering via privérecepten, en op 11 december 2024 maakte de Britse regering dat verbod voor onbepaalde tijd, op advies van de Commission on Human Medicines; het wordt in 2027 opnieuw bekeken (bron). Puberteitsremmers moeten in het Verenigd Koninkrijk beschikbaar komen binnen de PATHWAYS-studie van King's College London. De voorbereiding daarvan werd in februari 2026 stilgelegd na nieuwe zorgen van de geneesmiddelenautoriteit MHRA (bron); in juni 2026 werd een aangepast protocol goedgekeurd, met onder meer minimumleeftijden, en de werving van deelnemers zou niet vóór 1 augustus 2026 beginnen (bron).

Noorwegen en Denemarken: de stillere koerswijzigingen

Noorwegen

In Noorwegen publiceerde UKOM, de onderzoekscommissie voor de gezondheids- en zorgdiensten, op 9 maart 2023 het rapport Pasientsikkerhet for barn og unge med kjønnsinkongruens. UKOM concludeerde dat de kennisbasis voor hormonale en chirurgische genderbevestigende behandeling zwak is en dat de langetermijneffecten weinig bekend zijn, in het bijzonder voor tieners. De commissie beval aan dat het ministerie de gezondheidsdirectie opdraagt de nationale richtlijn te herzien op basis van een systematisch kennisoverzicht, dat puberteitsremmers en hormonale en chirurgische behandeling bij kinderen en jongeren als experimentele behandeling worden aangemerkt, en dat een nationaal kwaliteitsregister wordt overwogen (bron). Dat zijn aanbevelingen van een onderzoekscommissie, geen vastgesteld beleid.

Denemarken

Denemarken kende geen rapport met grote koppen, maar wel een verschuiving in de praktijk. In een statusartikel in Ugeskrift for Læger (2023) beschreven Hansen, Giraldi en collega's van het Rigshospitalet in Kopenhagen hoe de zorg zich had ontwikkeld. Het aantal verwezen kinderen en jongeren steeg van 97 in 2016 naar 352 in 2022. Volgens de auteurs wordt in Denemarken inmiddels aan veel minder jongeren hormoonbehandeling aangeboden dan voorheen, en heeft Denemarken net als andere landen een voorzichtiger benadering gekozen totdat er meer bewijs is voor het gunstige effect. Zij wijzen erop dat er nog maar één studie is met follow-up tot in de volwassenheid, de Nederlandse uit 2014 met 55 deelnemers (bron).

Wat de landen gemeen hebben

Wie de vijf trajecten naast elkaar legt, ziet een patroon van vier elementen.

  • Een beoordeling van het bewijs door een publieke instantie: de SBU in Zweden en de University of York in het VK met systematische reviews, COHERE in Finland met een aanbeveling, UKOM in Noorwegen met een onderzoek naar patiëntveiligheid. De uitkomst was telkens dat het bewijs onvoldoende, beperkt of zwak is.
  • Een veranderde patiëntengroep: meer tieners van het vrouwelijke geboortegeslacht, bij wie de genderonvrede later begon en die vaker psychiatrische problemen hebben. Dat roept de vraag op of de vroege studies op hen van toepassing zijn.
  • Meer nadruk op psychosociale steun en op behandeling van bijkomende problemen, met medische interventies voor een afgebakende groep.
  • Behandeling als onderzoek: Zweden beveelt aan de behandelingen in onderzoeksverband te geven, het VK wil puberteitsremmers alleen binnen een studie verstrekken en UKOM adviseert de behandeling als experimenteel aan te merken.

Opvallend is wat Finland en Zweden niet deden: de zorg afschaffen. Diagnostiek en begeleiding blijven bestaan, en hormoonbehandeling blijft er in uitzonderlijke gevallen mogelijk. De koerswijziging is er een van volgorde en voorzichtigheid, niet van ontkenning. Dat sluit aan bij wat deze site beschrijft in Tijd nemen: watchful waiting en desistentie. In de Verenigde Staten bracht het federale ministerie van Volksgezondheid in 2025 het rapport Treatment for Pediatric Gender Dysphoria: Review of Evidence and Best Practices uit (bron); WPATH en USPATH publiceerden op 2 mei 2025 een gezamenlijke reactie daarop (bron).

En Nederland?

Nederland neemt in dit verhaal een bijzondere positie in: het behandelmodel dat de andere landen heroverwegen, is hier ontwikkeld. Het Dutch Protocol van het Amsterdamse genderteam – puberteitsremmers voor jongeren van 12 tot 16 jaar, gevolgd door cross-sekse hormonen en later een operatie – is beschreven in de cohortstudies van De Vries en collega's uit 2011 en 2014. In de studie uit 2014 werden 55 jongvolwassenen tot minstens een jaar na hun operatie gevolgd; hun genderdysforie was verminderd en hun psychisch functioneren verbeterd. De Zweedse richtlijn verwijst voor de behandelcriteria naar het Dutch Protocol, en de Deense auteurs noemen de studie uit 2014 de enige met follow-up tot in de volwassenheid. De ontstaansgeschiedenis staat in De geschiedenis van het Dutch Protocol.

De Nederlandse zorg is vastgelegd in de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch, gepubliceerd in november 2019 (bron). Naast Amsterdam UMC begon het Radboudumc in 2020 met zorg voor jongeren (bron) en biedt het UMC Groningen sinds april 2024 hormoonbehandeling aan kinderen (bron). Na het verschijnen van de Cass Review liet het Radboudumc weten zich te kunnen vinden in de aanbevelingen, omdat die in Nederland al langere tijd gebruikelijk zijn; Amsterdam UMC onderschreef de aanbevelingen over de inrichting van de zorg, zoals kortere wachtlijsten, spreiding van kennis en meer onderzoek. Minister voor Medische Zorg Pia Dijkstra meldde de Tweede Kamer op 4 juni 2024 dat de herziening van de Kwaliteitsstandaard op 1 december 2023 was gestart en dat de Gezondheidsraad om advies werd gevraagd, ter uitvoering van moties over het gezondheidsrechtelijk kader en over de gezondheidsuitkomsten na behandeling volgens de Dutch Protocol-methodiek (bron).

Dat advies verscheen op 30 juni 2026. De Gezondheidsraad oordeelt dat de transgenderzorg voor jongeren in Nederland wordt gekenmerkt door een zorgvuldig ingericht proces, dat somatische behandeling pas volgt na uitgebreide verkenning en diagnostiek en dat er aanwijzingen zijn voor enige verbetering in mentale uitkomsten. De raad noemt de effecten op cognitie en vruchtbaarheid onvoldoende onderzocht, stelt dat gegevens over de lange termijn ontbreken en dat het aantal personen met spijt niet goed is vast te stellen, maar ziet daarin geen aanleiding om te adviseren de zorg te veranderen. Over het buitenland schrijft de raad dat de behandeling in Engeland en Zweden alleen nog in onderzoeksverband beschikbaar is, maar dat de nieuwe inrichting van de zorg daar meer op de huidige Nederlandse aanpak lijkt (bron). De Gezondheidsraad adviseert dus voortzetting onder voorwaarden; het kabinet kondigde een reactie op het advies aan (bron). Wat de Britse PATHWAYS-studie en de Scandinavische registraties aan gegevens opleveren, is een van de open vragen van de komende jaren. Op genderzorgen.nl wordt de Nederlandse zorgpraktijk voor jongeren verder uitgediept; achtergrond over de medicatie zelf staat op puberteitsremmers.nl.

Weging

De koerswijzigingen in Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk zijn geen modegril. Ze volgen op een procedure die in de geneeskunde normaal hoort te zijn: het bewijs wordt nageteld en de praktijk wordt aan de uitkomst aangepast. Dat drie landen met verschillende zorgstelsels tot vergelijkbare conclusies kwamen, geeft die conclusies gewicht. Dat de Gezondheidsraad bij eveneens lage bewijskracht anders weegt, laat zien dat de discussie uiteindelijk niet alleen over bewijs gaat, maar over de vraag hoe je handelt wanneer bewijs ontbreekt. De landen die hun koers wijzigden, kozen ervoor om bij twijfel terughoudender te zijn. Welke andere keerpunten het debat sinds 1990 hebben gevormd, staat in onze categorie Keerpunten.

Bronnen

  1. COHERE Finland (2020). Medical treatment methods for dysphoria associated with variations in gender identity in minors – recommendation (samenvatting). Council for Choices in Health Care in Finland, juni 2020.
  2. Kaltiala-Heino, R., Sumia, M., Työläjärvi, M. & Lindberg, N. (2015). Two years of gender identity service for minors: overrepresentation of natal girls with severe problems in adolescent development. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 9:9.
  3. Karolinska Universitetssjukhuset, Astrid Lindgren Children's Hospital (2021). Policy Change Regarding Hormonal Treatment of Minors with Gender Dysphoria, K2021-3343, maart 2021 (onofficiële Engelse vertaling).
  4. SBU (2022). Hormonbehandling vid könsdysfori – barn och unga: en systematisk översikt och utvärdering av medicinska aspekter. SBU-rapport 342, 22 februari 2022; Ludvigsson e.a. (2023). A systematic review of hormone treatment for children with gender dysphoria and recommendations for research. Acta Paediatrica; Socialstyrelsen (2022). Care of children and adolescents with gender dysphoria – summary of national guidelines, december 2022. Artikelnummer 2023-1-8330.
  5. Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. April 2024.
  6. Department of Health and Social Care (2024). Ban on puberty blockers to be made indefinite on experts' advice, 11 december 2024; Department of Health and Social Care (2026). Berichten over de PATHWAYS-studie, 20 februari en 19 juni 2026.
  7. UKOM (2023). Pasientsikkerhet for barn og unge med kjønnsinkongruens. Statens undersøkelseskommisjon for helse- og omsorgstjenesten, 9 maart 2023.
  8. Hansen, M.V., Giraldi, A., Main, K.M., Tingsgård, J.V. & Haahr, M.E. (2023). Sundhedsfaglige tilbud til børn og unge med kønsubehag. Ugeskrift for Læger, 185: V11220740.
  9. De Vries, A.L.C., Steensma, T.D., Doreleijers, T.A.H. & Cohen-Kettenis, P.T. (2011). Puberty suppression in adolescents with gender identity disorder: a prospective follow-up study. Journal of Sexual Medicine; De Vries, A.L.C. et al. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics.
  10. Gezondheidsraad (2026). Transgenderzorg voor jongeren. Den Haag, 30 juni 2026; Kamerstukken II 2023/24, 31016, nr. 372 (brief minister voor Medische Zorg, 4 juni 2024); Kamerstukken II 2025/26, 31016, nr. 375.

Redactie Transtijd.nl

Onafhankelijke redactie die de geschiedenis, keerpunten en cijfers van het transgenderdebat met controleerbare bronnen in kaart brengt. Informatief, geen medisch advies. Laatst bijgewerkt op 16 september 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over Keerpunten