Nederland

Dutch Protocol geschiedenis: hoe Nederland de wereld voorging in jeugd-genderzorg

Van de eerste puberteitsremmer eind jaren tachtig tot het Gezondheidsraad-advies van 2026: opkomst, export en kritiek van de Nederlandse aanpak van jeugd-genderzorg.

Redactie Transtijd.nl
·
Gepubliceerd 5 augustus 2026
Illustratie bij: Dutch Protocol geschiedenis: hoe Nederland de wereld voorging in jeugd-genderzorg

De Dutch Protocol geschiedenis begint niet met een richtlijn, maar met één tiener in een Utrechtse spreekkamer aan het eind van de jaren tachtig. Wat daar als uitzondering begon, groeide in twee decennia uit tot de internationale standaard voor medische genderzorg aan minderjarigen: puberteitsremmers vanaf het twaalfde jaar, cross-sekse hormonen vanaf zestien en daarna geslachtsaanpassende operaties. Dit artikel volgt die geschiedenis van de eerste casus tot het advies van de Gezondheidsraad in 2026, en weegt onderweg de bewondering én de kritiek die het protocol opriep.

Twee wortels: Amsterdam en Utrecht

De Nederlandse genderzorg heeft twee geboorteplaatsen. De genderkliniek van het VU medisch centrum in Amsterdam ziet sinds 1972 mensen met genderdysforie. Volgens een overzichtsstudie van de kliniek zelf is het de grootste genderkliniek van Nederland, die tot en met 2015 in totaal 6.793 mensen zag (bron). Hormonale behandeling vóór de volwassenheid gold lange tijd als riskant.

Die opvatting kwam onder druk in Utrecht. Volgens de Cass Review begon de zorg voor kinderen en jongeren met genderincongruentie in Nederland in 1987, en was Peggy Cohen-Kettenis de oprichter van de Utrechtse kliniek (bron). In 1998 schreef zij dat het uitstellen van behandeling tot na de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken duidelijke nadelen heeft voor transseksuele jongeren, terwijl vroege hormonale behandeling toen als riskant werd gezien (bron). Later werkte zij samen met Delemarre-van de Waal, met wie zij in 2006 het protocol beschreef.

De eerste puberteitsremmer: casus B

Het middel was een GnRH-analoog (in de eerste publicatie een LHRH-agonist genoemd), dat de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken uitstelt. Eind jaren tachtig kreeg een dertienjarige, in de literatuur aangeduid als B en geboren als meisje, een dergelijke puberteitsremmer wegens genderdysforie, in combinatie met psychotherapie. In 1998 beschreven Cohen-Kettenis en Van Goozen de casus in European Child & Adolescent Psychiatry, onder de titel "Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent" (bron). De redenering is cruciaal voor alles wat volgde. Volgens de Cass Review was die tweeledig: puberteitsremming moest de diagnostiek ondersteunen door tijd om na te denken te geven, en moest het op langere termijn makkelijker maken om in het gewenste geslacht door het leven te gaan.

B kwam op zijn zeventiende in aanmerking voor testosteron en onderging operaties op twintig- en tweeëntwintigjarige leeftijd. In 2011 publiceerde het Amsterdamse team een follow-up na 22 jaar in Archives of Sexual Behavior: geen spijt, een goed psychologisch, intellectueel en sociaal functioneren, een botdichtheid binnen het normale bereik en geen klinische aanwijzingen voor een negatief effect op de hersenontwikkeling, maar wel enige droefheid over keuzes binnen een langdurige relatie (bron).

Een protocol krijgt vorm (2000–2006)

Cohen-Kettenis zette haar werk voort aan het VU medisch centrum in Amsterdam. De eerste zeventig adolescenten in de latere studie kregen daar tussen 2000 en 2008 puberteitsremmers. In 2006 werkten Delemarre-van de Waal en Cohen-Kettenis de werkwijze uit in een artikel in het European Journal of Endocrinology; volgens de Cass Review werden op dat moment 54 patiënten behandeld (bron). Die aanpak is "het Dutch Protocol" gaan heten.

De kern was een getrapt model: puberteitsremmers vanaf twaalf jaar, cross-sekse hormonen vanaf zestien en daarna operaties (bron). Minstens zo belangrijk waren de toelatingscriteria. De Cass Review vat ze zo samen: minimaal twaalf jaar, levenslange genderdysforie die rond de puberteit toenam, psychologische stabiliteit zonder ernstige psychiatrische comorbiditeit die de diagnostiek zou verstoren, en steun van het gezin. Uitgeschreven:

  • genderdysforie die al in de vroege kindertijd aanwezig was en die bij het begin van de puberteit toenam in plaats van afnam;
  • een psychologisch stabiele jongere zonder ernstige psychiatrische comorbiditeit die de diagnostiek of de behandeling in de weg zou staan;
  • een steunende omgeving: ouders of verzorgers die het traject begrepen en droegen;
  • daarnaast werden alle patiënten tijdens de behandeling met puberteitsremmers regelmatig gezien door hun psychiater of psycholoog.

Die criteria waren geen bijzaak. De Cass Review beschrijft dat in onderzoek uit die tijd bij 10 tot 33 procent van de kinderen met een formele diagnose de genderdysforie aanhield, en dat men ervan uitging dat een jongere bij wie de dysforie na het begin van de puberteit aanhield of toenam waarschijnlijk ook als volwassene een transgenderidentiteit zou hebben. Dat thema komt op deze site uitgebreid aan bod in het artikel over watchful waiting en desistentie.

De protocolstudies: de Vries 2011 en 2014

Het protocol werd pas internationaal gezaghebbend door twee studies van kinder- en jeugdpsychiater Annelou de Vries en collega's. In de literatuur heten ze "the Dutch studies"; critici Abbruzzese, Levine en Mason noemen ze het fundament en het beste beschikbare bewijs voor medische transitie bij jongeren.

2011: puberteitsremming bij 70 adolescenten

De eerste studie, gepubliceerd in het Journal of Sexual Medicine, volgde de eerste 70 adolescenten die tussen 2000 en 2008 in Amsterdam puberteitsremmers kregen. Volgens de Cass Review waren zij een deel van een grotere groep van 111 jongeren die achtereenvolgens voor puberteitsremmers waren verwezen; over de overige 41 is niet gerapporteerd. Gemeten tussen de start van de remmers en de start van cross-sekse hormonen namen depressieve klachten en gedrags- en emotionele problemen af en verbeterde het algemeen functioneren; angst en boosheid veranderden niet. De genderdysforie zelf veranderde niet, en de lichaamstevredenheid evenmin. Van de 70 stopte niemand met de puberteitsremmers en allen begonnen met cross-sekse hormonen (bron).

2014: follow-up na chirurgie bij 55 jongvolwassenen

De tweede studie, in Pediatrics, beschreef 55 jongvolwassenen die als adolescent puberteitsremmers hadden gekregen, gemeten vóór de remmers, bij de start van de hormonen en ten minste een jaar na hun geslachtsaanpassende operatie. De conclusie was positief: de genderdysforie was afgenomen, het psychologisch functioneren was gestaag verbeterd en het welbevinden was vergelijkbaar met of beter dan dat van leeftijdsgenoten uit de algemene bevolking (bron). Volgens de Gezondheidsraad werden in deze studie geen gevallen van spijt gevonden. Socioloog Michael Biggs wijst erop dat één patiënt uit de studiegroep is overleden (bron). Het protocol, zo concludeerden de auteurs, gaf genderdysfore jongeren de kans om op te groeien tot goed functionerende jongvolwassenen.

De export van een Nederlands model

In de jaren na 2006 verspreidde de Nederlandse aanpak zich. Volgens de Cass Review opende Norman Spack in 2007 in Boston een kliniek naar het model van het Dutch Protocol, en begon de Britse Gender Identity Development Service in 2011 een eigen "early intervention study" met inclusiecriteria in lijn met het oorspronkelijke Nederlandse protocol. Cass schrijft in haar voorwoord dat de praktijk zich op basis van één Nederlandse studie in hoog tempo naar andere landen verspreidde.

Daarbij veranderde onderweg iets wezenlijks. Volgens Cass werd de aanpak uitgebreid naar een bredere groep adolescenten die niet aan de inclusiecriteria van de oorspronkelijke Nederlandse studie zou hebben voldaan. Tegelijk veranderde de populatie die zich meldde: in het Verenigd Koninkrijk groeide het aantal verwijzingen vanaf 2014 exponentieel, met een meerderheid van geboren meisjes in de vroege tienerjaren, en volgens het rapport is die verandering ook internationaal te zien (bron). Die verschuiving is op deze site gedocumenteerd in de categorie Cijfers door de tijd. De vraag die zich sindsdien opdringt, is of de uitkomsten van een zorgvuldig geselecteerde Amsterdamse groep uit 2000–2008 nog iets zeggen over deze nieuwe groep. Meer over het protocol zelf en hoe het wereldwijd werd overgenomen is te vinden op dutchprotocol.nl.

De kritiek: Biggs, Levine, Abbruzzese, Mason en Cass

Vanaf 2022 verschenen kort na elkaar publicaties die het protocol en zijn bewijsbasis onder de loep namen.

Biggs (2022): de oorsprong en het bewijs

De Oxfordse socioloog Michael Biggs reconstrueerde in het Journal of Sex & Marital Therapy de geschiedenis van puberteitsremming als interventie. Zijn kernpunt: het protocol werd oorspronkelijk gerechtvaardigd met de claims dat remming omkeerbaar was en als diagnostisch hulpmiddel diende, maar die claims zijn volgens hem steeds minder plausibel. Biggs wees erop dat de positieve bevindingen rustten op een klein aantal waarnemingen en op niet-vergelijkbare meetinstrumenten voor genderdysforie, en dat de Britse replicatiestudie geen verbetering vond. Hij constateerde bovendien dat sommige effecten, zoals die op de botdichtheid, zorgvuldig zijn bestudeerd, maar andere, zoals die op het seksueel functioneren, zijn genegeerd (bron).

Levine, Abbruzzese en Mason (2022) en de "mythe van betrouwbaar onderzoek" (2023)

De Amerikaanse psychiater S.B. Levine, E. Abbruzzese van de Society for Evidence-Based Gender Medicine en kinderarts J.W. Mason betoogden in 2022, eveneens in het Journal of Sex & Marital Therapy, dat de sociale, medische en chirurgische interventies nog altijd op bewijs van zeer lage kwaliteit berusten en dat het informed consent tekortschiet door onjuiste aannames van professionals, gebrekkige eerste beoordelingen en onjuiste en onvolledige informatie aan patiënten en ouders (bron). In een vervolgartikel uit 2023 richtten dezelfde auteurs zich rechtstreeks op de Nederlandse studies. Zij noemden drie methodologische problemen: de selectie van deelnemers zorgde ervoor dat alleen de meest succesvolle gevallen in de resultaten zaten; de gerapporteerde oplossing van de genderdysforie kwam volgens hen door het omdraaien van de gebruikte vragenlijst; en door de gelijktijdige psychotherapie viel het effect daarvan niet te scheiden van dat van hormonen en operaties (bron).

Cass (2024): een smalle basis voor een brede praktijk

De Britse Cass Review, het onafhankelijke onderzoek onder leiding van kinderarts Hilary Cass dat in april 2024 zijn eindrapport publiceerde, plaatste de Nederlandse studies in een systematische beoordeling van het beschikbare bewijs. De review van de University of York concludeerde dat over het effect van puberteitsremming op genderdysforie, mentale en psychosociale gezondheid en cognitieve ontwikkeling geen conclusies kunnen worden getrokken (bron). Cass schreef dat er geen bewijs is dat puberteitsremmers tijd om na te denken opleveren, omdat de overgrote meerderheid doorgaat naar hormonen. Zij benadrukte ook de kwestie van generaliseerbaarheid: de Nederlandse studie betrof een nauw omschreven groep kinderen, terwijl de aanpak daarna is toegepast op een bredere groep adolescenten die niet aan de oorspronkelijke inclusiecriteria zou hebben voldaan (bron). Hoe dat rapport tot een keerpunt werd, leest u in ons artikel over de Cass Review.

De reactie uit Amsterdam en de Nederlandse koers

De Nederlandse umc's reageerden in 2024 op de Cass Review; de minister nam hun reacties op in haar brief aan de Tweede Kamer van 4 juni 2024. Amsterdam UMC onderschreef de aanbevelingen over de inrichting van de zorg, zoals kortere wachtlijsten, spreiding van kennis en meer onderzoek. Het Radboudumc gaf aan dat de aanbevelingen van Cass in Nederland worden onderschreven en al langere tijd gebruikelijk zijn. Het wees erop dat Cass niet adviseert puberteitsremmers te verbieden, maar ze pas te verstrekken na zorgvuldige evaluatie, counseling, informed consent en onder strikte monitoring in een onderzoekssetting, en dat deze zorg in Nederland alleen in een academische setting wordt gegeven, met follow-up en dataverzameling (bron). Volgens de Gezondheidsraad wordt somatische specialistische transgenderzorg voor kinderen in 2026 op vier plaatsen geboden: de umc's in Amsterdam, Nijmegen en Groningen en het Zaans Medisch Centrum.

Ook de Amsterdamse onderzoekers zelf bleven publiceren. Van der Loos en collega's lieten in 2022 in The Lancet Child & Adolescent Health zien dat van 720 mensen die in Amsterdam als adolescent na puberteitsremming met hormonen waren gestart, 704 (98 procent) aan het eind van de dataverzameling nog hormonen kregen voorgeschreven; de mediane leeftijd was toen ongeveer 19 tot 20 jaar. De auteurs noemen dat geruststellend (bron). De Cass Review ziet in het feit dat de overgrote meerderheid na puberteitsremmers doorgaat naar hormonen juist een aanwijzing dat remmers geen bedenktijd opleveren. In december 2024 reflecteerde een groep Amsterdamse onderzoekers, onder wie De Vries, in BMC Medical Ethics kritisch op wat in het veld als "effectieve" behandeluitkomst geldt, zoals algehele verbetering en de afwezigheid van spijt (bron).

Het formele kader voor de Nederlandse praktijk is de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch uit 2018, naast de Kwaliteitsstandaard Psychische Transgenderzorg uit 2017. Een evaluatie door het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten, in opdracht van ZonMw, liet volgens de minister zien dat de standaard "op punten niet meer helemaal actueel is" vanwege nieuwe literatuur en internationale richtlijnen; de herziening is op 1 december 2023 gestart (bron). Hoe het Nederlandse zorgstelsel die groeiende vraag probeert te verwerken, beschrijven we in het artikel over de wachtlijsten in de Nederlandse genderzorg.

Politiek en Gezondheidsraad (2024–2026)

De internationale koerswijzigingen bereikten ook de Tweede Kamer. Na aangenomen moties van Diederik van Dijk (SGP), die vroeg of de huidige behandelpraktijk voor minderjarigen past binnen het gezondheidsrechtelijk kader, en van Hertzberger (NSC), die om onderzoek vroeg naar de gezondheidsuitkomsten van het Dutch Protocol in vergelijking met andere Europese zorgstandaarden, vroeg het ministerie van VWS op 13 mei 2024 advies aan de Gezondheidsraad. In haar Kamerbrief van 4 juni 2024 schreef minister Dijkstra voor Medische Zorg dat de situatie in het Verenigd Koninkrijk niet één op één te vergelijken is met die in Nederland en dat de conclusies van de Cass Review, waar relevant voor de Nederlandse context, worden meegenomen in de herziening van de kwaliteitsstandaard (bron). De adviescommissie van de Gezondheidsraad werd op 5 februari 2025 geïnstalleerd (bron).

Op 30 juni 2026 verscheen het advies "Transgenderzorg voor jongeren". De Gezondheidsraad oordeelde dat de Nederlandse jeugdgenderzorg wordt gekenmerkt door een zorgvuldig ingericht proces: de zorg begint met een verkennende fase, en puberteitsremmers of hormonen zijn pas aan de orde na uitgebreide diagnostiek en indicatiestelling. De behandelingen doen volgens de raad fysiek wat ze moeten doen en er zijn aanwijzingen voor enige verbetering in mentale uitkomsten. De raad noemt de bewijskracht laag en de effecten op cognitie, vruchtbaarheid en de lange termijn onvoldoende onderzocht, maar zag daarin geen aanleiding om te adviseren de zorg anders in te richten, mede omdat niets doen ook schadelijk kan zijn voor de mentale gezondheid. Over het aantal gevallen van spijt kunnen volgens de raad geen definitieve conclusies worden getrokken, vanwege de veelal korte follow-upduur en de substantiële uitval in studies (bron). Daarmee adviseert de raad, anders dan de koers in Zweden en het Verenigd Koninkrijk, door te gaan op de ingeslagen weg. Het kabinet schreef op 30 juni 2026 te verwachten vóór het herfstreces met een reactie te komen (bron). De kritische lezing van dit advies, met name het verwijt dat de raad de Europese waarschuwingen te licht weegt, is terug te vinden bij puberteitsremmers.nl; de categorie Nederland op deze site volgt het vervolg.

Weging: wat de geschiedenis leert

Wie de Dutch Protocol geschiedenis overziet, ziet geen roekeloos experiment, maar ook geen onaantastbare wetenschap. De Nederlandse pioniers waren juist voorzichtig: ze bakenden een smalle groep af, bouwden lange diagnostische trajecten in en publiceerden hun uitkomsten. Het probleem ontstond grotendeels buiten Nederland, toen een protocol voor een geselecteerde groep werd opgerekt tot een algemene aanpak voor een veel grotere en andere populatie, zonder dat het bewijs meegroeide. Dat is de kern van de kritiek van Cass.

Maar de kritiek van Biggs, Levine, Abbruzzese en Mason raakt ook de Nederlandse studies zelf: kleine aantallen, selectieve uitval, meetinstrumenten die van betekenis veranderden, en een "pauzeknop" waarna bijna niemand terugkeert. Een gunstige uitkomst bij 55 zorgvuldig geselecteerde jongvolwassenen is een belangrijk gegeven, maar geen bewijs dat het protocol voor iedere jongere met genderonvrede de beste weg is. Dat de Gezondheidsraad in 2026 aan de ene kant de zorgvuldigheid van het Nederlandse proces roemt en aan de andere kant over spijt geen definitieve conclusies kan trekken, vat het dilemma samen: het proces is goed gedocumenteerd, de langetermijnuitkomsten veel minder. Precies daarom is tijd nemen, voor diagnostiek, voor onderzoek en voor de jongere zelf, geen vertraging maar een onderdeel van de oorspronkelijke Nederlandse aanpak.

Bronnen

  1. Cohen-Kettenis, P.T. & van Goozen, S.H.M. (1998). Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent. European Child & Adolescent Psychiatry, 7, 246–248.
  2. Delemarre-van de Waal, H.A. & Cohen-Kettenis, P.T. (2006). Clinical management of gender identity disorder in adolescents: a protocol on psychological and paediatric endocrinology aspects. European Journal of Endocrinology, 155, S131–S137.
  3. de Vries, A.L.C. et al. (2011). Puberty suppression in adolescents with gender identity disorder: a prospective follow-up study. Journal of Sexual Medicine, 8(8), 2276–2283.
  4. de Vries, A.L.C. et al. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics, 134(4), 696–704.
  5. Biggs, M. (2022). The Dutch Protocol for Juvenile Transsexuals: Origins and Evidence. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(4), 348–368.
  6. Levine, S.B., Abbruzzese, E. & Mason, J.W. (2022). Reconsidering Informed Consent for Trans-Identified Children, Adolescents, and Young Adults. Journal of Sex & Marital Therapy, 48(7), 706–727; Abbruzzese, E., Levine, S.B. & Mason, J.W. (2023). The Myth of "Reliable Research" in Pediatric Gender Medicine. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(6), 673–699.
  7. Cass, H. (2024). Independent Review of Gender Identity Services for Children and Young People: Final Report. NHS England.
  8. Gezondheidsraad (2026). Transgenderzorg voor jongeren. Advies aan de minister van VWS, 30 juni 2026; Minister voor Medische Zorg (2024). Kamerbrief reactie Cass Review en genderzorg voor minderjarigen, 4 juni 2024, Kamerstuk 31 016, nr. 372.

Redactie Transtijd.nl

Onafhankelijke redactie die de geschiedenis, keerpunten en cijfers van het transgenderdebat met controleerbare bronnen in kaart brengt. Informatief, geen medisch advies. Laatst bijgewerkt op 5 augustus 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over Nederland