Tijdlijn

Van transseksueel naar genderdivers: hoe de betekenis van de woorden verschoof

Transseksueel, transgender, genderdysforie, genderincongruentie, non-binair: hoe de terminologie sinds 1966 veranderde en wat dat betekent voor cijfers, zorg en debat.

Redactie Transtijd.nl
·
Gepubliceerd 9 september 2026
Illustratie bij: Van transseksueel naar genderdivers: hoe de betekenis van de woorden verschoof

Transseksueel, transgender, genderdysforie, genderincongruentie, genderdivers, non-binair: in zestig jaar is de taal rond gender ingrijpend veranderd. Wie de betekenis van transseksueel en transgender naast elkaar legt, ziet geen simpele vervanging van een ouderwets woord door een nieuw woord, maar een verschuiving in wat er precies benoemd wordt. En die verschuiving heeft gevolgen voor hoe we tellen, wie zorg krijgt en waar het debat over gaat.

Transseksualiteit: een medische term uit de twintigste eeuw

Transseksualiteit is een medische term uit de twintigste eeuw. In 1966 publiceerde de arts Harry Benjamin The Transsexual Phenomenon (bron); de voorloper van WPATH, de internationale beroepsvereniging voor transgenderzorg, werd naar hem genoemd (bron). De definitie was medisch en lichamelijk. De ICD-10 van de Wereldgezondheidsorganisatie omschrijft transseksualisme als de wens om als lid van het andere geslacht te leven en geaccepteerd te worden, meestal samen met onbehagen over het eigen anatomische geslacht en de wens om het lichaam met een operatie en hormonen zo veel mogelijk in overeenstemming te brengen met het geslacht van voorkeur (bron).

Die invulling bepaalde decennialang het denken, ook in Nederland. Toen de genderkliniek van het VU-ziekenhuis in Amsterdam in 1972 begon, werden alleen mensen behandeld die het klassieke traject wensten: een diagnostische fase, hormonen met sociale transitie en daarna een operatie; voor deelbehandelingen was geen ruimte (bron). De Nederlandse wet van 1985 die wijziging van de geslachtsvermelding mogelijk maakte, eiste lichamelijke aanpassing en een onomkeerbare sterilisatie (bron): transseksualiteit was per definitie een traject dat in het lichaam eindigde.

1980 en 1994: transseksualisme en genderidentiteitsstoornis in de DSM

In 1980 nam de American Psychiatric Association transseksualisme op in de derde editie van haar handboek, de DSM-III, naast een aparte categorie voor genderidentiteitsstoornis in de kindertijd (bron). Daarmee werd de conditie officieel een psychiatrische diagnose. De Wereldgezondheidsorganisatie volgde in 1990 in de ICD-10 (bron), met 'transseksualisme' als code F64.0 binnen de stoornissen van de genderidentiteit.

In 1994 verdween het woord transseksualisme uit de DSM-IV. De nieuwe diagnose heette genderidentiteitsstoornis, voor kinderen en voor adolescenten en volwassenen (bron). Volgens de American Psychiatric Association moest de nieuwe naam stigma verminderen, maar bleven belangenbehartigers en een deel van de psychiaters erop wijzen dat de categorie een identiteit pathologiseerde in plaats van een werkelijke stoornis te beschrijven (bron). Precies dat zou de volgende twintig jaar het strijdpunt worden.

Transgender als paraplu

Buiten de spreekkamer ontstond intussen een andere taal. Transgender is een parapluterm: de Gezondheidsraad gebruikt het woord voor iedereen wiens genderidentiteit niet, of in mindere mate, overeenkomt met het geslacht dat bij de geboorte is toegekend, ongeacht of iemand een medische behandeling heeft ondergaan of wil ondergaan (bron). Transgender is daarmee een zelfbenoeming, geen diagnose. In Nederland noemt Transgender Netwerk Nederland zich sinds 2006 de belangenorganisatie voor transgender personen (bron).

De consequentie is dat 'transgender' en 'transseksueel' niet hetzelfde meten. Transseksualiteit in de klassieke medische zin beschrijft een kleine, medisch gedefinieerde groep. Transgender omvat die groep, maar ook mensen die geen enkele medische stap willen zetten. Wie beide begrippen door elkaar gebruikt, vergelijkt verschillende populaties.

2013: genderdysforie, van identiteit naar lijden

In 2013 verscheen de DSM-5 en daarin heette de diagnose voortaan genderdysforie. De werkgroep voor seksuele en genderidentiteitsstoornissen wilde twee dingen tegelijk: stigma vermijden, en toch een diagnose behouden die toegang tot verzekerde zorg mogelijk maakt. De oplossing was om niet de identiteit maar het klinisch significante lijden of de beperking in het functioneren tot kern van de diagnose te maken. Gendernonconformiteit is volgens de APA op zichzelf geen psychische stoornis; wie er klinisch significant onder lijdt, kan de diagnose genderdysforie krijgen (bron).

De tekstrevisie DSM-5-TR uit 2022 paste de formuleringen opnieuw aan: 'desired gender' werd 'experienced gender', 'natal male' werd 'individual assigned male at birth' en 'cross-sex hormone treatment' werd 'gender affirming hormone treatment'. Volgens de APA ging het om cultureel sensitieve en minder stigmatiserende taal (bron).

2019: genderincongruentie verlaat de psychiatrie

De grootste symbolische stap zette de Wereldgezondheidsorganisatie. Op 25 mei 2019 nam de Wereldgezondheidsassemblee de ICD-11 aan, die op 1 januari 2022 in werking trad (bron). De ICD-10-categorieën 'transseksualisme' en 'genderidentiteitsstoornis in de kindertijd' werden vervangen door genderincongruentie in de adolescentie en volwassenheid en genderincongruentie in de kindertijd, en verhuisden uit het hoofdstuk over psychische en gedragsstoornissen naar het nieuwe hoofdstuk over aandoeningen gerelateerd aan seksuele gezondheid (bron).

Het woord incongruentie zegt iets anders dan dysforie. De DSM-5 maakt lijden tot kern van de diagnose; de ICD-11 beschrijft een duidelijke en aanhoudende incongruentie tussen het ervaren gender en het toegewezen geslacht. Volgens de WHO zijn transgerelateerde en genderdiverse identiteiten geen psychische aandoeningen en moet opname in de ICD-11 de toegang tot zorg en de vergoeding ervan waarborgen (bron). Of de diagnose voor de kindertijd in de ICD-11 thuishoort, was omstreden; leden van de WHO-werkgroep betoogden dat behoud gerechtvaardigd is om de zorg te structureren en de toegang tot passende zorg te waarborgen (bron).

Genderdivers en non-binair: de nieuwste laag

Twee termen openen het spectrum verder. Non-binair beschrijft mensen die zich niet eenduidig als man of vrouw identificeren (bron). Genderdivers is een nog bredere koepelterm: WPATH spreekt in de achtste versie van haar Standards of Care uit 2022 van 'transgender and gender diverse people' (bron). In Nederland bepaalde de rechtbank Limburg op 28 mei 2018 dat in een nieuwe geboorteakte bij geslacht 'het geslacht is niet kunnen worden vastgesteld' werd opgenomen; een vermelding als X in de akte zelf achtte de rechtbank nog niet mogelijk en een keuze voor de wetgever (bron). Een wetsvoorstel uit 2021 om de deskundigenverklaring uit de Transgenderwet te schrappen (bron), werd in september 2022 plenair behandeld en is op 11 augustus 2025 door de regering ingetrokken, nadat een Kamermeerderheid daar herhaaldelijk om had gevraagd (bron). Hoe zelfidentificatie in verschillende landen is geregeld, staat bij zelfidentificatie.nl.

Het CBS maakte in 2024 voor het eerst een schatting: ongeveer 1 procent van de Nederlandse bevolking van vijftien jaar en ouder, zo'n 151 duizend mensen, identificeert zich als transgender, onder wie ongeveer 45 duizend non-binaire of genderqueer personen, 0,3 procent (bron). Dat is een totaal andere orde van grootte dan de klinische prevalentiestudies, die uitkwamen op minder dan één op de tienduizend volwassen mannen en één op de dertigduizend volwassen vrouwen met genderdysforie, al lopen die schattingen sterk uiteen (bron). De twee getallen meten niet hetzelfde: het ene telt mensen met genderdysforie in klinisch onderzoek, het andere zelfidentificatie in een bevolkingsenquête.

Wat de verschuiving betekent voor cijfers, zorg en debat

Cijfers

Elke nieuwe term vergroot de groep die eronder valt. Een bericht dat 'het aantal transgender personen' is gestegen, kan dus drie dingen betekenen: er zijn meer mensen met een genderwens, meer mensen durven zich te uiten, of de definitie is verbreed. Meestal is het een mix. Bij klinische cijfers speelt iets vergelijkbaars: de sterke stijging van het aantal aanmeldingen ging volgens de Gezondheidsraad samen met een verandering van de groep, met meer jongeren aan wie bij de geboorte het vrouwelijke geslacht is toegekend, vaker een non-binaire genderidentiteit, een hogere leeftijd en vaker bijkomende psychosociale problematiek (bron). De tijdlijn van het transgenderdebat is daarom alleen te interpreteren met de terminologie van het betreffende jaar in de hand, zoals ook de analyse van de omslag in de geslachtsverhouding bij aanmeldingen laat zien.

Zorg

De klassieke Nederlandse studies gingen over jongeren die vanaf de vroege puberteit een geslachtsaanpassende behandeling zochten (bron). Volgens de Gezondheidsraad melden zich nu vaker jongeren met een non-binaire genderidentiteit, jongeren die pas op latere leeftijd genderdysforie ervaren en jongeren met bijkomende problematiek zoals autisme of ADHD; de raad vraagt om onderzoek met populaties die 'een goede afspiegeling zijn van de populatie die zich recent aanmeldt' (bron). De Cass Review noemt de huidige groep een ander cohort dan de groep die in eerdere studies is onderzocht (bron). Over de overlap met autisme publiceert genderautisme.nl.

Debat

Ten slotte bepaalt taal de toon van het gesprek. Wie 'genderdysforie' zegt, plaatst het onderwerp in de geneeskunde; wie 'genderincongruentie' of 'genderdiversiteit' zegt, plaatst het in het domein van identiteit en mensenrechten. Beide kaders zijn legitiem, maar ze leiden tot andere vragen. Het medische kader vraagt naar bewijs, indicatie en risico; het identiteitskader vraagt naar erkenning en autonomie. Veel van de felheid in het huidige debat ontstaat doordat gesprekspartners dezelfde woorden gebruiken met verschillende kaders in hun hoofd. Meer over de hele chronologie staat in de hub Tijdlijn.

Weging

De route van transseksueel naar genderdivers is geen verhaal van juist of onjuist taalgebruik, maar van een begrip dat steeds breder is geworden: van een kleine, medisch omschreven groep met een lichamelijke behandelwens naar een spectrum van identiteiten waarvan slechts een deel medische zorg zoekt. Depathologisering was daarbij een bewuste, internationaal gesteunde keuze. De keerzijde is dat cijfers uit verschillende periodes niet meer zonder vertaling vergelijkbaar zijn, en dat behandelrichtlijnen die voor de smalle groep zijn ontwikkeld, nu op een veel bredere groep worden toegepast. Wie het debat wil begrijpen, doet er goed aan bij elke term te vragen: wie wordt hier precies bedoeld, en in welk jaar?

Bronnen

  1. Benjamin, H. (1966). The Transsexual Phenomenon. New York: Julian Press.
  2. American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Arlington: APA.
  3. World Health Organization (2019). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11), hoofdstuk Conditions related to sexual health. Genève: WHO.
  4. Drescher, J. (2010). Queer diagnoses: Parallels and contrasts in the history of homosexuality, gender variance, and the Diagnostic and Statistical Manual. Archives of Sexual Behavior, 39(2).
  5. Zucker, K.J., Lawrence, A.A. & Kreukels, B.P.C. (2016). Gender dysphoria in adults. Annual Review of Clinical Psychology, 12.
  6. Wiepjes, C.M. et al. (2018). The Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria Study (1972–2015): Trends in prevalence, treatment, and regrets. Journal of Sexual Medicine, 15(4).
  7. Centraal Bureau voor de Statistiek (2024). Nederland telt 2,7 miljoen LHBTQIA-personen. Den Haag/Heerlen: CBS.
  8. Staatsblad (2014). Wet van 18 december 2013 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het wijzigen van de voorwaarden voor de vermelding van het geslacht in de geboorteakte (Transgenderwet), in werking 1 juli 2014.

Redactie Transtijd.nl

Onafhankelijke redactie die de geschiedenis, keerpunten en cijfers van het transgenderdebat met controleerbare bronnen in kaart brengt. Informatief, geen medisch advies. Laatst bijgewerkt op 9 september 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over Tijdlijn